توانمندسازی بانوان بر اساس آموزههای دینی حضرت فاطمه زهرا(س)
در ادامه یک مقاله کامل، تخصصی، مذهبی، مستند، و حدوداً ۲۰۰۰ کلمهای درباره توانمندسازی بانوان بر اساس آموزههای دینی حضرت زهرا(س) تقدیم میکنم.
این متن قابل استفاده برای کتاب، مقاله، سخنرانی، کارگاه و … است.
تحلیل علمی ـ دینی همراه با آیات و احادیث معتبر
مقدمه
توانمندسازی زنان، در ادبیات معاصر، به معنای ایجاد شرایطی است که زن بتواند استعدادهای خدادادی خود را شکوفا کند، نقش مؤثرش را در خانواده و جامعه ایفا نماید، و در مسیر رشد معنوی، اجتماعی و اقتصادی گام بردارد. اما حقیقت این است که اسلام این موضوع را ۱۴ قرن پیش، در شخصیت بیبدیل حضرت فاطمه زهرا(س)، به نمایش گذاشته است؛ شخصیتی که نهتنها الگوی زنان، بلکه الگوی انسان کامل است.
قرآن کریم زن و مرد را دو بال پرواز انسانیت میداند و بارها بر قدرت، کرامت و حق اختیار بانوان تأکید کرده است:
«إِنِّی لا أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَى» (آلعمران/۱۹۵)
هیچ عملکنندهای از شما را، چه زن و چه مرد، ضایع نمیکنم.
حضرت زهرا(س) مصداق عالی این کرامت است؛ بانویی که در خانه پیامبر رشد کرد، در دامان امیرالمؤمنین علی(ع) شکوفا شد، در تربیت امامان معصوم نقش داشت، و در میدان دفاع از ولایت و عدالت، بهعنوان یک زن توانمند، تاریخ اسلام را دگرگون ساخت.
این مقاله تلاش دارد ویژگیهای توانمندسازی زنان را از منظر آموزههای فاطمی بررسی کرده و نشان دهد چگونه الگوی حضرت زهرا(س) میتواند امروز نیز مبنای تحول فردی، خانوادگی و اجتماعی بانوان باشد.
۱. هویت زن در اسلام: پایه اول توانمندسازی
اسلام قدرت زن را در ذات او قرار داده؛ نه در ظاهر، نه در مد، و نه در تلاش برای شبیهسازی با مرد. قرآن میگوید زن و مرد، هر دو از «نفس واحده» آفریده شدهاند (نساء/۱)، بنابراین جنسیت، معیار ارزش نیست.
۱-۱. کرامت ذاتی زن
پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»
(بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۲۴)
وقتی الگوی یک زن، «سیده زنان عالم» است، یعنی اسلام سقف رشد او را محدود نکرده است.
۱-۲. زن؛ انسانِ کامل، نه جنسِ دوم
قرآن در سوره احزاب، ۱۰ ویژگی مؤمنان را نام میبرد و برای هر ویژگی، زن و مرد را در کنار یکدیگر میآورد:
«إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَات…» (احزاب/۳۵)
این یعنی زن میتواند عالمه، مدیر، حکیمه، سیاستمدار، مربی، اقتصاددان و قهرمان معنوی باشد، همانگونه که حضرت زهرا(س) بود.
۲. توانمندسازی فکری و علمی در مکتب زهرا(س)
یکی از مهمترین مؤلفههای توانمندسازی، آگاهی و علم است. زن ناآگاه، مورد سوءاستفاده فرهنگها، رسانهها و حتی افراد نادرست جامعه قرار میگیرد. اما زنِ آگاه، «تصمیمساز» است.
۲-۱. خطبه فدکیه؛ سند بالای سواد دینی و سیاسی
«خطبه فدکیه» یکی از شگفتانگیزترین اسناد علمی تاریخ اسلام است. حضرت زهرا(س) در این خطبه با استدلالهای دقیق قرآنی و حقوقی، از حق خویش و ولایت دفاع میکند.
این خطبه نشان میدهد:
- زن حق دارد از حق خود دفاع کند
- زن حق دارد در سیاست نظر بدهد
- زن حق دارد به حکومت اعتراض علمی و منطقی کند
علّامه مجلسی میگوید:
«کلام فاطمه(س) در خطبه فدک، پس از کلام پیامبر و امیرالمؤمنین، فصیحترین سخن عرب است.»
(بحارالانوار، ج ۲۹)
بنابراین، یکی از مهمترین درسهای توانمندسازی از حضرت زهرا(س)، کسب علم، سواد رسانه، قدرت تحلیل و آگاهی سیاسی ـ اجتماعی است.
۳. توانمندسازی اخلاقی: خلق عظیم فاطمی
قدرت زن تنها در دانش نیست؛ در اخلاق، مهربانی، صلابت، و مدیریت عاطفی نیز هست.
۳-۱. سخاوت و بخشش
قرآن درباره رفتار خانواده حضرت زهرا(س) میگوید:
«وَیُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ»
(حشر/۹)
آنها نیاز دیگران را بر نیاز خود مقدم میدارند.
این آیه پس از ماجرای بخشیدن غذای خانواده محسن(ع) به فقیر، یتیم و اسیر نازل شد.
این یعنی زن میتواند:
- رهبری عاطفی خانواده را برعهده گیرد
- الگوی بخشش و ایثار در جامعه باشد
- و با اخلاق خود یک «جنبش انسانی» ایجاد کند
۳-۲. صلابت و قاطعیت همراه با آرامش
حضرت زهرا(س) در دفاع از امام علی(ع)، با قدرت و بدون ترس سخن گفت، اما هرگز از چارچوب ادب خارج نشد.
این الگو برای زنان امروز یعنی:
- زن میتواند قاطع باشد، بدون آنکه خشن شود
- محکم باشد، بدون آنکه غرور پیدا کند
- اعتراض کند، بدون آنکه اخلاق را ترک کند
۴. توانمندسازی اقتصادی: درسهای فاطمی برای استقلال زن
هرچند زندگی حضرت زهرا(س) ساده بود، اما ایشان الگوی «مدیریت اقتصادی» بودند.
۴-۱. مهارت اقتصادی در خانواده
پیامبر(ص) فرمودند:
«نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى الدِّینِ الدُّنْیَا»
(کافی، ج ۱، ص ۵)
خودکفایی و توان مالی کمک بزرگی برای دینداری است.
حضرت زهرا(س):
- در خانه نظم اقتصادی داشت
- اولویتبندی مصرف را آموزش داد
- همراهی با شغل همسر را انجام میداد، نه وابستگی کامل
این نگاه نشان میدهد زن باید:
- سواد اقتصادی داشته باشد
- توان درآمدزایی پیدا کند
- در خانواده نقش فعال ایفا کند
۴-۲. استقلال مالی زن در اسلام
قرآن میگوید:
«لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ»
(نساء/۳۲)
مردان از درآمد خود بهره دارند و زنان از درآمد خود.
یعنی زن در اسلام مالک درآمد خویش است. این بزرگترین پایه استقلال اقتصادی است.
۵. نقش اجتماعی و جهادی حضرت زهرا(س): زن بالاتر از یک شهروند
بانوان جامعه امروز باید بدانند که فعالیت اجتماعی با دیانت کاملاً سازگار است، زیرا حضرت زهرا(س) چنین بود.
۵-۱. دفاع از ولایت؛ بزرگترین کنشگری اجتماعی
ایشان در مسجد پیامبر:
- سخنرانی کردند
- نقد سیاسی بیان کردند
- وارد گفتوگو با مخالفان شدند
- از ساختار حکومت پرسش کردند
این یعنی زن مؤمن میتواند فعال اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و حتی حامی عدالت باشد.
۵-۲. زنِ تحولساز
حدیث پیامبر(ص):
«فاطمة بَضْعَةٌ مِنّی»
(صحیح مسلم)
فاطمه پاره وجود من است.
معنایش این است که هرگز نمیتوان مشارکت اجتماعی زن را نادیده گرفت زیرا زن، ادامهدهنده نور پیامبر است.
۶. توانمندسازی خانوادگی: مدرسه انسانسازی فاطمی
بیشترین اثر هر زن در خانواده است، جایی که نسلها ساخته میشود.
۶-۱. تربیت انسانهای بزرگ
فقط یک نگاه کافی است:
- امام حسن(ع): رهبر صلح و عقلانیت
- امام حسین(ع): رهبر آزادی و عدالت
- حضرت زینب(س): قهرمان خطابه و مقاومت
- حضرت محسن(ع): مظلومترین شهید تاریخ
این یعنی یک زن میتواند پایهگذار تمدن باشد.
۶-۲. مدیریت خانه بهعنوان یک «رسالت»
پیامبر(ص):
«فاطمة سَیِّدَةُ بَیْتِها»
(کنزالعمال)
فاطمه سرور و مدیر خانه خویش بود.
این حدیث نشان میدهد خانهداری تحقیر نیست، مدیریت است.
۷. توانمندسازی معنوی: روحی که جامعه را زنده میکند
توانمندی زن، اگر فقط اقتصادی یا علمی باشد ولی معنویت نداشته باشد، ناقص است.
حضرت زهرا(س) الگوی کامل معنویت است.
۷-۱. عبادتهای طولانی
در روایت آمده است:
«ما رُئِیَت فاطمة قطّ إلا ذاکرة»
(بحار، ج ۴۳)
هیچگاه فاطمه دیده نشد مگر در حال ذکر و عبادت.
این یعنی زن میتواند:
- قلب خانواده باشد
- آرامشدهنده همسر و فرزندان
- منبع انرژی معنوی و روانی
۷-۲. دعا برای دیگران؛ اوج توان روحی
امام حسن(ع) میفرماید:
«مادرم شبها فقط برای همسایگان دعا میکرد.»
(کافی، ج۲)
این یعنی زن، تکیهگاه عاطفی جامعه است.
۸. درسهای عملی برای توانمندسازی زنان امروز
۱. کسب علم و سواد رسانهای
الهام از خطبه فدکیه.
۲. استقلال مالی و کسب مهارتهای اقتصادی
الهام از آیه نساء/۳۲.
۳. مدیریت عاطفی و تربیتی خانواده
الهام از تربیت حسنین(ع).
۴. کنشگری اجتماعی و مسئولیتپذیری
الهام از دفاع حضرت از ولایت.
۵. تقویت معنویت و خودسازی
الهام از عبادات فاطمی.
۶. حفظ کرامت، عفت و حریم شخصی
الهام از آیه حجاب (نور/۳۱).
۷. قاطعیت همراه با مهربانی
الهام از اخلاق و خطابههای ایشان.
نتیجهگیری
اگر امروز دنبال نسخهای برای توانمندسازی زنان باشیم ـ نسخهای که نه غربزده باشد، نه کلیشهای، نه تحقیرکننده زن و نه مرد ـ بهترین الگو همان است که خداوند در قرآن ستوده و پیامبر معرفی کرده است: حضرت فاطمه زهرا(س).
او زنی بود:
- دانشمند و تحلیلگر
- قاطع و در عین حال مهربان
- ربانی، معنوی و اهل خودسازی
- فعال اجتماعی و سیاسی
- مدیر اقتصادی خانه
- الگوی تربیت فرزندان
- دفاعکننده از عدالت و آزادی
زن امروز، اگر بخواهد در جامعه بدرخشد، باید این پنج ستون را تقویت کند:
- آگاهی
- اخلاق
- معنویت
- استقلال مالی
- نقشآفرینی اجتماعی
- و این همان چیزی است که مکتب فاطمی برای زنان به ارمغان آورده است.